افزودن به علاقه مندی

خوشنویسی با قلم

هزینه شرکت در این دوره :


ثبت نام با عضویت
4.0
6 امتیاز
گروه: تجسمی
تعداد ثبت نام کنندگان: 40 دانشجو
مدت زمان: 5 ساعت
تخفیف این دوره: 30 درصد
سطح: مبتدی
آخرین به روزرسانی این دوره: 8 خرداد 1400
آموزش آنلاین خوشنویسی با قلم

راهنمای جامع آموزش خوشنویسی با قلم

خوشنویسی، زیبانگاری حروف و کلمات بر اساس مجموعه‌ای از اصول و قواعد از پیش تعیین شده است. این هنر در طول هزاران سال حیات فرهنگ اسلامی یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین هنر مسلمان بوده است. توجه به خوشنویسی در گذشته به نوشتن کتب قرآن و احادیث باز می‌گردد و سپس به سایر تعاملات فرهنگی مسلمان نیز راه پیدا کرد. از این هنر در زبان فارسی برای نوشتن متون نظم و نثر بکار گرفته شد و به این ترتیب زیبانویسی اشعار و متون به بخشی جدایی‌ناپذیر از ادبیات فارسی بدل شد. اگرچه امروزه با ظهور پیشرفت‌های گسترده در صنعت چاپ توجه کمتری به خطاطی با قلم در کتاب‌ها می‌شود اما خوشنویسی ابیات و عبارات کوتاه در تک صفحه‌ها بسیار پرطرفدار شده است. بی‌شک می‌توان خوشنویسی را مهمترین دستاورد فرهنگ اسلامی دانست و ما تصمیم داریم در مورد این هنر زیبا و اهمیت و تاریخچه‌ی خوشنویسی با قلم نکاتی را بیان کنیم.

اهمیت و ضرورت خوشنویسی با قلم

روند شکل‌گیری و اهمیت خطاطی یا خوشنویسی با قلم

خوشنویسی همانطور که از نامش پیداست، هنر زیبانویسی است. این هنر در ابتدا با کتابت قرآن و متون دینی و سپس با نوشتن کتاب‌های ادبی پیوند خورد. در زبان فارسی به این هنر خط گفته می‌شود و هرکس که از این هنر برخوردار باشد خطاط یا کاتب نامیده می‌شود. با گذر زمان اصطلاحات خوشنویسی و خوشنویس نیز با همین معنا و مفهوم به زبان فارسی راه پیدا کرد. اهمیت خوشنویسی از جایگاه آن در قرآن و دین مبین اسلام نشات می‌گیرد. سوره‌ی 68 قرآن کریم یا نام القلم با آیه‌ی “ن والقلم و مایسطرون” (قسم به قلم و هرآنچه می‌نویسد) آغاز می‌شود و بر اهمیت خط و آموختن تاکید می‌کند.

تاریخچه خوش‌نویسی در ایران: سیر تکاملی از خط کوفی تا خط شکسته نستعلیق

در صدر اسلام از خط کوفی برای نوشتن قرآن استفاده می‌شد. خط کوفی دارای خط‌های مستقیم و زاویه‌دار است و شکل آن خمیده یا مدور نیست. این خط تا قرن پنجم هجری دچار تحولاتی شد و بیشتر شکل تزیینی پیدا کرد. پس از قرن پنجم، خطوط نسخ و محقق برای نوشتن قرآن مورد استفاده قرار گرفتند. این دو نوع خط، حرف‌های منحنی و قوس‌دار داشتند. در ایران، شیوه خطاطی نسخ رایج بود و نسخه‌های قرآن به خط نسخ تحریر می‌شدند.

پس از خط نسخ، شیوه خط تعلیق (یا ترسل) به وجود آمد که اولین شیوه‌ی خطاطی خاص ایران بود. تاریخ دقیق پیدایش خط تعلیق مشخص نیست، اما گمان می‌رود که در ابتدا این نوع خط در بین قرن‌های چهارم تا ششم هجری به وجود آمد. حروف خط تعلیق مدور و تودرتو هستند. از این خط بیشتر برای نوشتن نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی استفاده می‌شد. کاربرد شیوه خط تعلیق در ایران تا قرن دهم هجری قمری معمول بود اما حدوداً در این زمان بود که خط تعلیق جای خود را به خط نستعلیق داد.

نستعلیق دومین خط خوش‌نویسی است که توسط ایرانیان ابداع شد. شواهد نشان می‌دهند که تاریخ تقریبی پیدایش این خط در اواسط قرن هفت تا هشتم هجری بود و در طول زمان شکل حروف این خط تغییر و پیشرفت کرده‌است. خط نستعلیق از ترکیب دو شیوه‌ی خط نسخ و تعلیق به وجود آمد و ویژگی‌های بارز آن شامل شیب، ارتفاع و شکل گوناگون حروف آن می‌شوند. پس از خط نستعلیق در میانه قرن یازدهم هجری، سبک خط شکسته نستعلیق به وجود آمد. محققان دلیل پیدایش این سبک خطاطی را سرعت دادن به نوشتن و همچنین، خلاقیت بیشتر در زیبانویسی نسبت داده‌اند. خط نستعلیق شکسته بسیار روان است و به همین دلیل، پیوستگی‌های حروف آن در متن نیز بسیار بوده که گاهی اوقات باعث دشواری در خوانش آن می‌شود.

شکل گیری خوشنویسی با قلم در ایران

پایه‌گذاران خطوط خوش‌نویسی در ایران

همان‌طور که گفتیم سه خط خوش‌نویسی تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق خطوطی بودند که مخصوصاً توسط ایرانیان به وجود آمده‌اند. ما در این بخش کمی در مورد مبدعان این دو خط صحبت خواهیم کرد. در ابتدا، اجازه دهید تا در مورد بنیان‌گذار خط تعلیق صحبت کنیم. در مورد پایه‌گذار خط تعلیق اختلاف‌نظر وجود دارد، اما یک عقیده همگانی در مورد مبدع این سبک خطاطی آن است که خواجه تاج سلیمانی این خط را ابداع کرده است. بااین‌حال برخی معتقدند که او اولین کسی نبوده که سبک خط تعلیق را به وجود آورده، بلکه اولین کسی بود که این سبک را قانون‌مند کرد و به آن رسمیت داد.

پس از خط تعلیق، خط نستعلیق دومین خط خوش‌نویسی خاص ایران است. در مورد پیدایش خط نستعلیق نیز اطلاعات دقیقی وجود ندارد و با این‌که از دیدگاه اکثر محققان میرعلی تبریزی بنیان‌گذار این سبک خطاطی است، شواهد نشان می‌دهند که پیدایش خط نستعلیق در طول زمان انجام گرفته‌است. میرعلی تبریزی نیز مانند خواجه تاج سلیمانی به‌عنوان فردی در نظر گرفته می‌شود که قواعد سبک خط نستعلیق را منظم کرد. یکی از آثار میرعلی تبریزی، تحریر کلیات فارسی خواجوی کرمانی بود که او این اثر را به خط نستعلیق نوشت.

در مورد پایه‌گذار خط نستعلیق، برخی مرتضی قلی خان شاملو و برخی محمد شفیع هروی را مبدع این سبک در نظر می‌گیرند. اما به عقیده برخی از محققان سبک شکسته نستعلیق در دوران صفویه به وجود آمده و بعد، مرتضی قلی خان شاملو این سبک را تکمیل کرده است. شاملو یک شاعر بود و دیوان اشعار خوشنویسی شده‌اش از جمله آثار هنری این خوشنویس محسوب می‌شود.

دوره شکوفایی خوش‌نویسی

در ایران، معمولاً دوران سلطنت خاندان صفوی را به‌عنوان دوران شکوفایی مجدد هنر ایرانی در نظر می‌گیرند. بسیاری از هنرهای ایرانی، از جمله خوش‌نویسی در این دوره به حد اعلای خود رسیدند. در این دوره بود که بسیاری از سبک‌های خطاطی از جمله خط نستعلیق به تکامل رسید. یکی از دلایل اصلی رونق خوش‌نویسی در دوره صفوی علاقه شخصی سلاطین و شاهزادگان صفوی به خوش‌نویسی بود و این مسئله باعث شد تا آن‌ها قدر و ارج جایگاه خوش‌نویسی در هنر ایرانی را حفظ کرده و در جهت ارتقاء آن بکوشند.

به دلیل افزایش اهمیت خوش‌نویسی در این دوران، خوش‌نویسی یکی از منابع درآمد محسوب می‌شد و شامل یکی از بخش‌های آموزش زنان و مردان آن دوره بود. در دوران صفویه از خوش‌نویسی نه‌تنها برای نوشتن روی کاغذ، بلکه برای حک نوشته بر روی سکه و قطعات هنری دیگر نیز استفاده می‌شد. در دوران صفویه سبک خطوط مختلفی از جمله خطوط ریحان، محقق، ثلث، رقاع، توقیع و نسخ استفاده می‌شد. اما دو خط تعلیق و نستعلیق در دربار صفوی جایگاه ویژه‌ای داشته و نامه‌ها و فرمان‌های اداری و درباری به خط تعلیق تحریر می‌شد. در دوران صفوی، اصفهان پایتخت حکومت ایران بود و در آن زمان بسیاری از خوش‌نویسان معروف از نقاط مختلف کشور به اصفهان سفر می‌کردند تا مورد توجه دربار صفوی قرار بگیرند. محمدرضا امامی اصفهانی، محمد صالح اصفهانی و محمد محسن امامی از جمله خوش‌نویسان معروف این دوره هستند.

شکوفاییی خوشنویسی با قلم

معرفی انواع خطوط ایرانی

خوشنویسی با قلم یکی از هنرهای زیبا و قدیمی است. هنر خطاطی با قلم با فرم‌دادن خاص حروف و کلمات و بر اساس اصول و قواعدی خاص به دست می‌آید. خطاطی در ایران در سه نوع یا بهتر بگوییم سه سبک کلی انجام می‌شود که شامل خط‌های تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق است و امروزه خط نستعلیق بیشترین کاربرد را در میان هنرمندان و خطاطان دارد. در ادامه به معرفی این خطوط و تاریخچه‌ی هر یک از آنها می‌پردازیم.

خط تعلیق در خوشنویسی با قلم

خط تعلیق که به آن خط ترسّل نیز می‌گویند، اولین شیوه‌ی خوشنویسی با قلم در زبان فارسی است که توسط خوشنویسان ایرانی پدید آمده است. خط تعلیق اولین خط کاملا ایرانی است و تاریخ آن به اواسط قرن هفتم قمری باز می‌گردد. خط تعلیق خطی تو در تو و متصل به هم است و اندازه و سایز حروف در آن به صورت یکپارچه و یکنواخت نیست. این خط قابلیت زیادی دارد و به همین خاطر بیشتر در میان خوشنویسان مطرح و پیشرفته رواج داشته است. خط تعلیق تا صد سال رواج داشت و سپس با پیدایش خط نستعلیق و شکسته نستعلیق رونق خود را از دست داد.

خط نستعلیق در خوشنویسی با قلم

دومین سبک خوشنویسی با قلم که ویژه‌ی ایرانیان است خط نستعلیق است. این خط ترکیبی از دو خط نسخ و تعلیق است و هنرمندان زیادی به این خط تسلط دارند. خط نستعلیق را می‌توان جان مایه‌ی فرهنگ و هنر ایرانی دانست و به آن لقب “عروس خطوط ایرانی” داده شده است. از ویژگی‌های این خط می‌توان به اعتدال، موزونی، تناسب و هماهنگی، آسانی و سرعت در نوشتن و بعلاوه خوانایی آن اشاره کرد که این خط را بسیار پرطرفدار و محبوب ساخته است.

خوشنویسی با قلم و به خط نستعلیق الهام گرفته از طبیعت است. در این خط حروفی که به شکل قائم هستند نشانگر درختان و گل‌ها، حرکات دایره‌ای برداشتی از پستی و بلندی‌های چمنزارها، کشیدگی‌ها مشابه جلگه‌ها و دشت‌های سرسبز، کشش صوت و غلطانی حروف و کلمات الهام گرفته از اندام حیوانات و پرندگان و به ویژه انسان است.

خط شکسته نستعلیق

شکسته نستعلیق از جدیدترین سبک‌های خوشنویسی با قلم و سومین گونه از خوشنویسی و خطاطی ایرانی است. این شیوه‌ی خطاطی از اوایل قرن یازدهم هجری ابداع شد و از آنجایی که نوشتار این سبک از رها کردن و شکستن خط نستعلیق برگرفته شده به نام شکسته نستعلیق نامیده می‌شود. خط شکسته نستعلیق را می‌توان ایرانی‌ترین سبک در میان انواع مختلف سبک‌های خوشنویسی با قلم نامید. خط شکسته نستعلیق به خاطر نیاز به سرعت در نوشتن ابداع شد. رهایی و روان شدن در این نوع خط باعث شد که کلمات تقریبا به یکدیگر متصل شده و خوانایی آن کمی دشوار گردد.

ابزارهای خوشنویسی با قلم

معرفی ابزارهای خوشنویسی با قلم

استفاده از ابزار و وسایل خوب در خوشنویسی بسیار موثر است. اگر می‌خواهید خوشنویسی با قلم را آغاز کنید لازم است در انتخاب ابزارهایی باکیفیت و مناسب دقت کافی به خرج دهید. در ادامه به معرفی برخی از این ابزار می‌پردازیم.

قلم یا قلم نی

از وسایل مهم و اصلی خوشنویسی با قلم، “قلم نی” است. برای قلم‌های ریز و متوسط معمولا از قلم نی دزفولی و برای درشت‌نویسی از قلم نی خیزران استفاده می‌شود. قلم نی مرغوب رنگ سرخ مایل به قهوه‌ای سوخته دارد و فاقد گره و پیچ است. برای تهیه‌ی قلم مناسب ضخامت و اندازه‌ی آن باید متناسب با دست شما باشد. قلم باید راست و استوانه‌ای بوده و قسمت داخلی آن سفید و محکم باشد و در عین حال موقع تراشیدن قلم نباید خیلی سفت و یا خیلی سست باشد.

خودنویس

خوش‌نویسان اگر بخواهند در زمان نوشتن فشار زیادی به دست خود وارد نکنند و قلمشان حرکت روانی بر روی کاغذ داشته باشد، از خودنویس استفاده می‌کنند. خودنویس‌ها سر قلم‌هایی با اندازه‌های متفاوت دارند و دیگر نیازی به تراشیدن سر آن‌ها و استفاده از جوهر و دوات برای نوشتن با خودنویس نیست.

مرکب مناسب برای خوشنویسی با قلم

مرکب یا جوهری که برای خوشنویسی با قلم بکار برده می‌شود رنگ‌های متفاوتی می‌تواند داشته باشد که پراستفاده‌ترین آنها رنگ مشکی و قهوه‌ای است. رنگ‌دانه‌ی این مرکب از دوده به دست می‌آید و از موادی مانند زاج، صمغ عربی و غیره برای چسبندگی رنگ‌دانه‌ها و قوام مرکب، استفاده می‌کنند. مرکب را به همراه لیقه در ظرفی نگهداری می‌کنند که به آن دوات گفته می‌شود.

بهترین نوع دوات نیز دوات مسی است چرا که مس از کپک زدن مرکب جلوگیری کرده و کیفیت آن را حفظ می‌کند. لیقه نیز الیافی است که درون دوات قرار داده می‌شود تا مرکب را به خود جذب کند. معمولا لیقه از جنس ابریشم تهیه می‌شود و به اندازه‌ی مورد استفاده قرار می‌گیرد که با واژگون شدن دوات، مرکب موجود در آن سرریز نشود.

کاغذ مناسب برای خوشنویسی با قلم

کاغذ مناسب در خوشنویسی با قلم نیز بسیار مهم است. کاغذ مناسب خوشنویسی با قلم نی باید صاف و ملایم بوده و خشن و ناصاف یا بسیار لغزنده نباشد. جنس کاغذ باید به گونه‌ای باشد که مرکب روی آن پخش نشود و در عین حال به حدی زبر و خشن نباشد که باعث ساییده شدن نوک قلم شود. کاغذهای گلاسه و گلاسه‌ی مات برای خوشنویسی مناسب هستند.

اصطلاحات خوشنویسی با قلم

اصطلاحات خوش‌نویسی

خوش‌نویسی چند اصطلاح رایج دارد که ما در این بخش برخی از آن‌ها را توضیح خواهیم داد:

  • نقطه: نقطه در خوش‌نویسی شکل مربعی دارد و با کشیدن زبانه قلم نی به پهنا به وجود می‌آید و خط را زیبا می‌کند. نقطه در هر سبک خطی شکل خاص خود را دارد. در خط نستعلیق شکل نقطه از مربع کامل کوچک‌تر است.
  • دانگ: به واحد اندازه‌گیری در پهنای نوک قلم، دانگ گفته می‌شود. دانگ از تقسیم پهنای قلم نسبت به عرض نوک قلم به شش قسمت مساوی بدست می‌آید.
  • ترکیب: ترکیب در خوش‌نویسی یعنی کنار هم قرار دادن حروف، کلمات و سطرهای خوش‌نویسی به گونه‌ای که اثر نهایی زیبا به نظر برسد. ترکیب در خوش‌نویسی دو مقوله جزئی و کلی دارد.
  • مد: مد یا کشیده یعنی ادامه دادن حرکت حرف یا کلمه در جهت افقی به گونه‌ای که سطح خلوتی را به وجود بیاورد. در خط نستعلیق حروف مد جزء اصلی هر سطر محسوب می‌شوند و استفاده از حروف مد مناسب در زیبا بودن خط اهمیت بسیاری دارد.
  • کرسی: در خوش‌نویسی کرسی یعنی قرار گرفتن حروف و کلمات بر یک محور افقی. خط کرسی یک محور فرضی است که حروف و کلمات مشابه با هم به نسبت یکدیگر بر روی این محور یا بالا و پایین آن قرار می‌گیرند.
  • سطح: سطح یعنی حالت مسطح حرف که از حرکت افقی قلم به وجود می‌آید؛ برای مثال، حرف ف دارای سطح است.

مهارت و هنر خوشنویسی با قلم

تمرین و مهارت خوشنویسی یا خطاطی با قلم

مهارت امری اکتسابی است که تنها با تمرین و تکرار به دست می‌آید. از جمله مهارت‌های اکتسابی می‌توان به موسیقی، رانندگی، طراحی، خوشنویسی و غیره اشاره کرد. مهارت خوشنویسی با قلم نیز با آموزش، تمرین و تکرار بدست می‌آید. یک فرد به عنوان خوشنویس توان خود را صرف کسب مهارت خوشنویسی، ارتقاء و همینطور حفظ و نگهداری آن می‌کند. اگر علاقمند به یادگیری خوشنویسی با قلم هستید تمرین و تکرار را فراموش نکنید.

کتاب‌های مربوط به خوش‌نویسی

کتاب‌های زیادی در مورد خوش‌نویسی، تاریخچه آن و آموزش خوش‌نویسی چاپ شده‌است. برای مثال، کتاب «دایره المعارف بزرگ خط: تاریخ خط و خوش‌نویسی» یک کتاب در مجموعه ۴ جلدی است که در آن 2450 نمونه خط خوش‌نویسی با تصویر آورده شده است. همچنین، این کتاب دارای اطلاعاتی در مورد خوش‌نویسان ایران از آغاز اسلام و فهرستی از کتاب‌های خط و خوش‌نویسی است. یکی دیگر از آثار کتابی معاصر در مورد خوش‌نویسی مجموعه کتاب ۵ جلدی خط گاج است. این کتاب زیبانویسی را به صورتی ساده توضیح داده و برای مبتدیان و کسانی که با قوانین خوش‌نویسی زیاد آشنا نیستند و به دنبال تمرین آن هستند بسیار مناسب است. مجموعه پنج‌جلدی خط گاج به‌عنوان کتاب برگزیده جشنواره رشد آموزش و پرورش انتخاب شده‌است.

هنرمندان خوشنویسی با قلمآثار خوش‌نویسان معاصر

در ایران معاصر، استادان خوشنویس برجسته‌ای وجود دارد که آثار زیبایی از خوش‌نویسی را خلق کرده‌اند. غلامحسین امیرخانی یکی از خوش‌نویسان معاصر است که بعد از انقلاب، ریاست انجمن خوش‌نویسان ایران را عهده‌دار شد. طلعت حق، گلچین سعدی و یادنامه کلهر از جمله آثار خوش‌نویسی این استاد خط هستند. یکی دیگر از خوش‌نویسان برجسته معاصر سید محمد احصایی است که این استاد به سبک خطوط نستعلیق، شکسته نستعلیق، محقق و ثلث مسلط است. نقاشی خط در مسجد غدیر تهران و نوشتن قرآن مجید به خط محقق از جمله آثار هنر خوش‌نویسی استاد احصایی است.

چگونه آموختن خوش‌نویسی با قلم

در خوش‌نویسی با قلم، نویسنده از قلم نی استفاده می‌کند که اندازه‌های قلم نی بسته به نوع کاربردشان متفاوت است. خوش‌نویسان باید پیش از نوشتن قلم مناسب را انتخاب کرده و آن را بتراشند. برای تشخیص قلم مناسب، هنرجویان باید به وزن، اندازه، رنگ و گرد بودن سطح مقطعی آن توجه کنند. پس از آماده کردن قلم، آن‌ها باید یاد بگیرند که چگونه به درستی قلم را در دست بگیرند. خوشنویس در زمان نوشتن باید قلم را با انگشت‌های شست، اشاره و وسط بگیرد. تکیه‌گاه اصلی قلم، انگشت وسط است و دو انگشت دیگر حرکت قلم را پیش می‌برند.

 

در خوش‌نویسی باید به یاد داشت که انگشت‌ها باید راست نگه داشته شوند. نکته دیگر در خوش‌نویسی قلم گذاری است. قلم گذاری یعنی زاویه قلم بر روی کاغذ. برای مثال، زاویه قلم برای نوشتن حروف نستعلیق ۶۳٫۵ درجه است. مسئله دیگری که خوش‌نویسان باید در زمان نوشتن رعایت کنند روش نوشتن کلمات است که این روش برای هر یک از سبک‌های خوش‌نویسی متفاوت است. بااین‌حال، در کل از چهار قسمت عرض قلم، طول سر قلم، سر راست و انتهای چپ قلم برای نوشتن حروف مختلف استفاده می‌شود. امروزه، کتاب‌ها و دوره‌های آموزشی حضوری و غیرحضوری آنلاین بسیاری برای آموزش خوش‌نویسی وجود دارد که علاقمندان به هنر خوش‌نویسی با قلم به‌راحتی می‌توانند این کتاب‌ها را تهیه کرده یا در این دوره‌ها آموزش ببینند.

آموزش خوشنویسی با قلم

کلام آخر

همانطور که می‌دانید سبک‌ها و روش‌های گوناگونی در خوشنویسی با قلم وجود دارد. این تنوع حاصل تنوع در فرهنگ و اقلیم است که باعث شکل‌گیری شیوه‌های متفاوت خوشنویسی و خطاطی در سرزمین‌های اسلامی شد. با وجود اینکه حروف الفبا و نوشتار زبان عربی و فارسی به یکدیگر شباهت داشت اما در هر منطقه شکل خاصی از خطاطی رواج پیدا کرد و سبک‌های مختلف با ضخامت و ظرافت متفاوت رواج پیدا کرد.تاریخچه‌ی خوشنویسی در ایران همزمان با خوشنویسی اسلامی است و با کتابت قرآن و آثار دینی آغاز شد و پس از آن در جایگاه‌های مختلفی از زندگی بشر بکار گرفته شد.

. پیش از ورود اسلام به ایران خط پهلوی مورد استفاده قرار می‌گرفت اما ورود اسلام و تحولاتی که با خود به همراه داشت، الفبای عربی به عنوان خط فارسی بکار گرفته شد. گسترش و استفاده از خط عربی باعث پیدایش میراث گرانبهای خوشنویسی در میان کشورهای اسلامی شد و خوشنویسی عربی، عثمانی و فارسی از جمله‌ی این میراث محسوب می‌شوند. خوشنویسی ایرانی و اسلامی تقریبا تاریخی یکسان دارند اما هنرمندان ایرانی توانستند سبک‌های خاص و منحصربفردی از خوشنویسی با قلم را ابداع کنند و از این هنر برای نوشتن اشعار و کتاب‌های ادبی استفاده کردند. ما در این مطلب به معرفی خطوط و اهمیت و تاریخچه‌ی آنها پرداختیم.

مشاهده بیشتر

درس 1

1
مقدمات خوشنویسی
30:45

درس 2

1
نگارش حروف ک، ف
35:07
محتوای پرسش های متداول 1
محتوای پرسش های متداول 2

undefined

4.0
4 از 5
6 امتیاز

جزئیات امتیازات

ستاره 5
3
ستاره 4
0
ستاره 3
3
ستاره 2
0
ستاره 1
0

{{ review.user }}

{{ review.time }}
 

نمایش بیشتر
لطفا, وارد اکانت کاربری شوید تا بتوانید نظر خود را درباره ی دوره ی آموزشی بنویسید